KURDWANÓW - PIASKI WIELKIE - WOLA DUCHACKA

Historia Dzielnicy XI


Duchackie włości
Dzielnica XI

Na terenie Kurdwanowa, dawnej wsi nad prawym dopływem Wilgi przy trakcie do Myślenic, odnaleziono ślady osad z neolitu i wczesnego średniowiecza (VII-XII w.). Zapis z 1252 r. informuje, że norbertanki ze Zwierzyńca sprzedały wówczas wieś - której nazwę można wywodzić od osoby zwanej Kurdwan (najstarsze zapisy: Curduanov - 1252 r., Cordwanow - 1428 r.) - klasztorowi cystersów w Szczyrzycu, a w 1302 r. również zachodnia część wsi, pozostająca dotychczas w rękach osób świeckich, przeszła na własność wikariuszy katedry krakowskiej. Prawdopodobnie w XIV w. lokowano wieś na prawie niemieckim, w 2. połowie XIV w. na jej terenie znajdował się folwark mieszczański, a od XV w. w jej zachodniej części notowano młyn. W 1388 r. Kurdwanów należał do Andrzeja Wierzynka, a w 1428 r. został sprzedany klasztorowi św. Ducha.

Do XVIII w. duchacy, obok wikariuszy katedralnych, pozostawali głównymi właścicielami wsi. Ślad tych podziałów własnościowych zachował się do XIX w. w lokalnych nazwach: Kurdwanowem Górnym nazywano zachodnią część należącą do wikariuszy, a Kurdwanowem Dolnym - wschodnią, należącą do duchaków. Pod koniec XIX posiadłość dworska w Kurdwanowie Dolnym z zespołem dworskim na miejscu dawnego folwarku duchackiego należała do rodziny Starowiejskich, zaś w Kurdwanowie Górnym z zespołem dworskim do Józefa Szujskiego (trzecia posiadłość na terenie Kurdwanowa należała do K. Bilińskiej). Cała wieś liczyła wtedy około 400 mieszkańców, ale już po II wojnie światowej - 1256 mieszkańców i 237 domów. W 1941 wieś włączono do Krakowa, w tym samym czasie nastąpiło również włączenie do miasta sąsiednich Piasków i Woli Duchackiej.

Wola Duchacka w 1364 r. została przeniesiona przez jej ówczesnego właściciela Jana Melsztyńskiego na prawo niemieckie. Ona także, od końca XIV w. do rozbiorów Polski stanowiła własność klasztoru św. Ducha w Krakowie, w XV i XVI w. duchacy byli również właścicielami karczmy zwanej Strzelna. Od początku XIX w. wieś należała do prywatnych właścicieli i wtedy to założono zespół dworski przy obecnej ul. Malborskiej, z którego do dziś zachowała się część zabudowy gospodarczej, budynek mieszkalny i pozostałości parku krajobrazowego. W 2. połowie XIX w. Wola Duchacka liczyła około 400 mieszkańców i 60 domów, zaś w dwudziestoleciu międzywojennym zaczęła się urbanizować. W 1928 r. na wschodnim krańcu Woli Duchackiej zlokalizowano część Krakowskiej Fabryki Kabli, w latach 30. w centrum wsi wzniesiono budynek szkoły, a w 1938 r. przy obecnej ul. Szkolnej zmartwychwstańcy zbudowali kaplicę. W 1948 r. erygowano parafię Zmartwychwstania Pańskiego, a w latach 1975-88 budowano kościół według projektu Antoniego Mazura. U zbiegu wytyczonej w latach 50. obecnej ul. Kamieńskiego i ul. Swoszowickiej powstał rezerwat przyrody nieożywionej Bonarka.

Stanowiące część Dzielnicy XI Piaski Wielkie, dawna wieś po raz pierwszy notowana w 1395r. jako Pyassek - co wskazuje na połozenie na nieurodzajnych glebach - pierwotnie podzielona była na Piaski Wielkie i Piaski Małe (takie zapisy pochodzą np. z roku 1581), ale podział ten uległ zatarciu w czasach nowożytnych. W średniowieczu stanowiła własność rycerską, później rodu Bobolów i Piaseckich, następnie magnacką - w XVI w. Tarnowskich i Jordanów, w XVII w. Koniecpolskich, Zasławskich i Ostrogskich). Lokowana była prawdopodobnie na prawie niemieckim, prawdopodobnie w XV w. w środkowej części wsi założono folwark przy obecnej ul. Podedworze, a w XVI w. na jego terenie wzniesiono dwór (na przełomie XVIII i XIX w. przebudowany, z którego to okresu zachował się klasycystyczny budynek dworu i częściowo park krajobrazowy). W tym czasie rozwinęła się rozproszona zabudowa w północno-wschodniej i wschodniej części wsi, zaś od 2. połowy XIX w. w Piaskach rozwijało się rzeźnictwo, masarstwo i handel mięsem, działał lokalny cech rzeźników i wędliniarzy (przy obecnej ul. Cechowej zachował się budynek cechu z okresu międzywojennego). W 1914 r. we wsi założono cmentarz, w 1923 erygowano parafię Najświętszego Serca Jezusowego, a neogotycki kościół parafialny wznoszono przez następne cztery lata.

W latach 70. i 80. w południowej części Woli Duchackiej wzniesiono nowe osiedle, które wzięło swoją nazwę od dawnej wsi, zaś nowe zespoły mieszkaniowe na Kurdwanowie zaczęły powstawać w 1982 r., kiedy to na pograniczu Woli Duchackiej i Kurdwanowa rozpoczęto budowę osiedla Kurdwanów, liczacego około 13 000 mieszkańców, w latach 90. powstało kilka nowych zespołów mieszkaniowych w technologii tradycyjnej ze spadzistymi dachami oraz zabudowania klasztoru nazaretanek przy ul. Cechowej. Z kolei na terenie Piasków, gdzie po II wojnie światowej rozwinęła się zabudowa podmiejska, w latach 70. wzniesiono os. Piaski Wielkie, zwane także Piaskami Nowymi.


Tekst: Agnieszka Kruszyńska, Iwona Wendel

na podstawie:

Adamczewski J, Kraków od A do Z, Kraków 1992
Adamczewski J, Mała encyklopedia Krakowa, Kraków 1997
Brzoza C., Kraków między wojnami. Kalendarium 28 X 1918 - 6 IX 1939, Kraków 1998
Dzieje Krakowa, red. Bieniarzówna J., Małecki J., Mitkowski J., t. 1 Kraków do schyłku wieków średnich, t. 2 Kraków w wiekach XVI - XVIII, t. 3 Kraków w latach 1796-1918, t. 4 Kraków w latach 1918-1939, Kraków 1979 - 1997
Encyklopedia Krakowa, red. Stachowski A. H., Warszawa-Kraków 2000
Florkowska-Frančić H., Z przeszłości Grębałowa 1247-1997, Kraków 1997
Frančić M., Kraków - kalendarz dziejów. Od prawieków do wybuchu I wojny światowej, Kraków 1998
Informator Dzielnicy VII Miasta Krakowa [Kraków 1999]
Kronika Krakowa, red. Małecki J., Kurz A., Wyrozumski J., Warszawa 1996
Lechowski A., Bronowice. Jubileusz 700-lecia lokacji, Kraków 1994
Tobiasz M., Rozwój przestrzenny Prądnika Białego i Czerwonego, Kraków 1965
Polski Słownik Biograficzny, Kraków 1935
Studia nad przedmieściami Krakowa, Kraków 1938
Świechowska H., Przedmieście Wesoła, Kraków 1938

 


Kapliczki i krzyże
Podgórza Duchackiego

Przydrożne krzyże i kapliczki przez stulecia wrosły w polski krajobraz. Stawiano je na pamiątkę wydarzeń historycznych lub rodzinnych, w podzięce za opiekę lub jako zadośćuczynienie za popełnione grzechy. Nierzadko pojawiały się w miejscach czyjejś śmierci albo jako forma ofiary mającej chronić przed epidemią, złymi mocami czy żywiołami. Były nie tylko symbolami wiary, wyrazami czci dla Boga i świętych, ale i formą patriotyzmu, dziękczynienia za doznane łaski czy prośbami o uchronienie od niebezpieczeństw. Być może inspiracją do postawienia wielu były błagalne słowa suplikacji:

„Od powietrza, głodu, ognia i wojny, wybaw nas Panie
Od nagłej i niespodzianej śmierci, zachowaj nas Panie”

lub słowa pieśni „Te deum laudamus”:

„Ciebie, Boga wysławiamy, Tobie, Panu wieczna chwała,
Ciebie, Ojca niebios bramy, Ciebie wielbi ziemia cała”.

Zanurzone w przydrożne zarośla, znaczące istotne punkty na drodze (np. rozstaje, połowę odległości między miejscowościami, przełęcze) lub miejsca ważnych wydarzeń, przetrwały wiele stuleci. Były miejscem modlitwy, zadumy, odpoczynku. Obawiano się ich przenoszenia, nikt nie ważył się ścinać drzew, na których je zawieszono.

Dziś ustępują przed naporem cywilizacji. Przenoszone w inne miejsca w związku z budową dróg i nowych osiedli, przysłaniane przez wznoszone budynki, stają się często „niewidzialnym” elementem krajobrazu. Mijamy je codziennie, ale rzadko zauważamy. Mało kto przyklęka lub czyni znak krzyża, przechodząc obok nich. Pamiętają o tym na ogół ludzie starsi. Trwa jeszcze zwyczaj strojenia kapliczek polnymi kwiatami i odprawiania przy nich nabożeństw, np. majowych. Praktycznie nigdzie nie święci się już przy kapliczkach pokarmów przed Wielkanocą. Coraz gorzej jest też ze znajomością patronów. Święty Florian chroniący przed pożarami należy do najlepiej rozpoznawalnych. Podobnie święty Józef, patron rodziny, przedstawiany z Dzieciątkiem na ręku. Nieco gorzej jest ze świętym Janem Nepomucenem, którego proszono o ochronę przed powodzią, gradobiciem i suszą. Kto potrafiłby rozpoznać np. świętego Ambrożego – patrona pszczelarzy, świętą Agatę chroniącą przed piorunami czy świętego Izydora – patrona rolników? Niniejsza publikacja zawiera bardzo dokładne opisy lokalizacji kapliczek i krzyży na terenie Dzielnicy XI, by pomóc w odkrywaniu na nowo tych miejsc popadających w zapomnienie, mijanych obojętnie, beznamiętnie i bezrefleksyjnie. Każde z nich zasługuje na opiekę i troskę. Warto się przy nich zatrzymać, zastanowić nad intencjami fundatorów, spojrzeć na figury świętych. Być może są niedoskonałe w swej prostocie, może niekiedy zbyt jaskrawo pomalowane, ale wszystkie pełne są uczuć twórców i dobrych intencji fundatorów.

Krzysztof Duliński

MATERIAŁY DO POBRANIA:

Kapliczki i krzyże Podgórza Duchackiego

Kultura, ochrona dziedzictwa narodowego stanowią jeden z priorytetów Rady Dzielnicy XI Podgórze Duchackie, stąd pomysł na wydanie monografii kapliczek Kurdwanowa, Piasków Wielkich i Woli Duchackiej. Chcemy ocalić pamięć o tych powstałych w minionych stuleciach, pokazać te, które pojawiły się w krajobrazie dzielnicy w ostatnich latach. Poza formą i wartością artystyczną najważniejsze są intencje fundatorów, uczucia przekazane przez ich twórców oraz znaczenie dla lokalnej społeczności. Wszystkie wymagają troski, opieki, konserwacji. W miarę możliwości czynią to ich fundatorzy, właściciele, Miejski Konserwator Zabytków. Wszystkim nam powinno zależeć na ocaleniu jak największej liczby kapliczek i przydrożnych krzyży, by ci niemi świadkowie historii i wiary naszych przodków, jeszcze przez wiele lat byli obecni w krajobrazie naszej dzielnicy.

Radni Dzielnicy XI


Spacerownik
Dzielnica XI

Dzielnica XI leży z dala od historycznego centrum Krakowa. Uważamy jednak, że po zwiedzeniu Starego Miasta, Kazimierza i innych miejsc opisywanych w przewodnikach, warto zajrzeć do Podgórza Duchackiego, by odkryć jego uroki. Wbrew pozorom, Kurdwanów, Piaski Wielkie czy Wola Duchacka, to nie tylko współczesne osiedla mieszkaniowe, ale i bogata, liczona w setkach lat historia, ciekawe zabytki i tereny zielone umożliwiające aktywne spędzenie wolnych chwil.

Na terenie obecnej Dzielnicy XI znaleziono tzw. „skarb z Kurdwanowa”, to u nas mieszkali kijacy i gospodarowali duchacy, to na naszym terenie urodził się biskup, który zagrzewał polskie rycerstwo do walki z Krzyżakami przed bitwą pod Grunwaldem.

Zapraszamy do lektury tego „spacerownika” i odkrywania dla siebie przy jego pomocy miejsc dotąd nieznanych. Jesteśmy przekonani, że i mieszkańcy Podgórza Duchackiego znajdą w tej publikacji informacje, ciekawostki, o których nie wiedzieli, a które pozwolą im spojrzeć innym okiem na otoczenie, poczuć dumę z tego, że mieszkają właśnie na terenie Dzielnicy XI.

Opisane trasy spacerowe zostały tak pomyślane, by mogły nimi spacerować całe rodziny i w kolejne wolne popołudnia odkrywać nowe zakątki, poznawać lokalne tajemnice, wspominać ludzi zasłużonych dla rozwoju naszej Dzielnicy.

Zapraszamy do poznawania Podgórza Duchackiego.
Radni i Przewodniczący Rady i Zarządu Dzielnicy XI
Krzysztof Sułowski

MATERIAŁY DO POBRANIA:

Spacerownik - Dzielnica XI

 

 




Nawigacja

Dzielnica XI m. Krakowa '2008 - 2013